AZƏRBAYCANDA KİNO İSTEHSALINDA HİBRİD MALİYYƏLƏŞMƏ VƏ JANR ÇEŞİDLİLİYİ

PUL HARADAN GƏLİR, FİLM HARA GEDİR?

2024-cü ildə Azərbaycan kinoteatrlarında ümumilikdə 27 yerli film nümayişə çıxarılmışdır. 2025-ci ildə isə bu göstərici 21 film təşkil etmişdir ki, bu da istehsal sayında nisbi azalma olsa da, maliyyələşmə modellərinin, janr müxtəlifliyinin və mövzu spektrinin qorunub saxlanıldığını göstərir. İl ərzində kinoteatrlarda və televiziya platformalarında yayımlanan filmlər istehsal strukturu, maliyyə mexanizmləri və paylanma strategiyaları baxımından fərqli tendensiyaları üzə çıxarır. Bu hesabat 2025-ci ildə yayımlanan Azərbaycan filmlərinin istehsal, maliyyələşmə və məzmun xüsusiyyətlərini təhlil edərək ölkənin kino sənayesində mövcud olan əsas meylləri sistemli şəkildə təqdim etməyi məqsəd qoyur.

2025-ci ildə istehsal olunmuş və nümayişə çıxarılmış Azərbaycan filmlərinin təhlili göstərir ki, istehsal sayında nisbi azalma olsa da, janr və maliyyələşmə baxımından sahə daha strukturlaşmış və diferensiallaşmış vəziyyətə gəlib. Filmlər təkcə dövlət sifarişi və ya kommersiya məqsədli layihələr kimi deyil, müxtəlif maliyyə mənbələrinin bir araya gəldiyi hibrid modellər əsasında formalaşıb. Dövlət dəstəyi, korporativ sponsorluq, media tərəfdaşlığı və müstəqil istehsal modelləri paralel şəkildə mövcud olub və bu da bazarın təkkanallı olmadığını göstərir.

Siyahıya daxil olan filmlərin əhəmiyyətli hissəsi dövlət qurumları ilə yanaşı özəl prodakşn şirkətləri, sponsor brendlər və media tərəfdaşlarının birgə iştirakı ilə ərsəyə gətirilmişdir. Xüsusilə “Tağıyev. Çar”, “Tağıyev Sona” və “Doğma torpaq” kimi iri miqyaslı layihələrdə Mədəniyyət Nazirliyi, Kino Agentliyi və fondlarla yanaşı, iri holdinqlər və telekanalların iştirakı müşahidə olunur. Bu tip layihələr tarixi və milli mövzuların istehsalında dövlət dəstəyinin hələ də əsas rol oynadığını göstərir.

Eyni zamanda, kommersiya yönümlü və janr filmlərində özəl sektorun fəallığı daha qabarıq görünür. “Apatiya 2”, “4 təkər”, “Heykəl”, “Qurd dişi”, “Səkkiz” və “Sehrli xalatın sirri” kimi filmlər sponsorluq, media tərəfdaşlığı və prodakşn şirkətlərinin daxili resursları hesabına maliyyələşdirilmişdir. Tibbi mərkəzlər, restoran şəbəkələri, banklar, mobil brendlər və televiziya kanalları sponsor və ya tərəfdaş kimi çıxış edərək filmlərin həm istehsalına, həm də tanıtımına töhfə vermişdir. Bu, kino istehsalının getdikcə reklam, brend inteqrasiyası və yayım imkanları ilə sıx bağlı olduğunu göstərən mühüm tendensiyadır.

Janr bölgüsünə nəzər saldıqda 2025-ci ildə ən dominant istiqamətin dram olduğu aydın görünür. Sosial, tarixi və şəxsi hekayələr üzərində qurulan dram janrı ümumilikdə yeddi film ilə təmsil olunur (“Apatiya 2”, “Boş yer”, “Mənim kinom”) və bu filmlər əsasən cəmiyyətin ağrılı nöqtələrinə, kollektiv yaddaşa və fərdi itkilərə fokuslanır. Komediya janrı altı filmlə ikinci yerdə qərarlaşıb (“Otel Loo”, “Heykəl”, “Hozu Xan”, “Qurd dişi”) və daha çox gənc auditoriyanı hədəfləyən, kommersiya potensialı yüksək layihələr kimi çıxış edir. Macəra, tarixi-bioqrafik və triller/psixoloji janrlar isə hərəsi təxminən üç film ilə təmsil olunaraq bazarda nisbi tarazlıq yaradıb. Elmi-fantastik və mistik elementlərin “Bəlkə də” kimi layihələrdə yer alması janr eksperimentlərinə marağın artdığını göstərir, baxmayaraq ki, bu istiqamət hələ kütləvi xarakter daşımır.

Mövzu spektri də kifayət qədər genişdir. Uşaq və ailə filmləri (“Turpun nağılı”, “Sehrli xalatın sirri”, “Gizli xəzinə”) ənənəvi auditoriyanı hədəfləyərək yerli bazarda davamlılıq yaratmağa çalışır. Sosial və psixoloji mövzulara toxunan filmlər cəmiyyətin həssas nöqtələrini – məsuliyyətsiz valideynlik, gənclərin tənha qalması, sosial biganəlik və mənəvi boşluq problemlərini qabardır. Tarixi və müharibə fonlu ekran işləri isə keçmişlə bu gün arasında körpü quraraq milli narrativi gücləndirməyi qarşısına məqsəd qoyur.

Media şirkətlərinin rolu 2025-ci ildə xüsusilə güclənib. ARB, ATV, Xəzər TV, AzTV və 106 FM kimi platformalar təkcə yayımçı deyil, eyni zamanda sifarişçi, tərəfdaş və maliyyə iştirakçısı kimi prosesə daxil olub. Bu tendensiya filmlərin daha geniş auditoriyaya çıxışını təmin etsə də, eyni zamanda məzmunun televiziya formatına uyğunlaşması riskini də artırır. Buna baxmayaraq, media dəstəyi hələlik yerli filmlərin yaşaması və dövriyyəyə girməsi üçün əsas mexanizmlərdən biri olaraq qalır.Janr bölgüsünə nəzər saldıqda 2025-ci ildə ən dominant istiqamətin dram olduğu aydın görünür. Sosial, tarixi və şəxsi hekayələr üzərində qurulan dram janrı ümumilikdə yeddi film ilə təmsil olunur (“Apatiya 2”, “Boş yer”, “Mənim kinom”) və bu filmlər əsasən cəmiyyətin ağrılı nöqtələrinə, kollektiv yaddaşa və fərdi itkilərə fokuslanır. Komediya janrı altı filmlə ikinci yerdə qərarlaşıb (“Otel Loo”, “Heykəl”, “Hozu Xan”, “Qurd dişi”) və daha çox gənc auditoriyanı hədəfləyən, kommersiya potensialı yüksək layihələr kimi çıxış edir. Macəra, tarixi-bioqrafik və triller/psixoloji janrlar isə hərəsi təxminən üç film ilə təmsil olunaraq bazarda nisbi tarazlıq yaradıb. Elmi-fantastik və mistik elementlərin “Bəlkə də” kimi layihələrdə yer alması janr eksperimentlərinə marağın artdığını göstərir, baxmayaraq ki, bu istiqamət hələ kütləvi xarakter daşımır.

Mövzu spektri də kifayət qədər genişdir. Uşaq və ailə filmləri (“Turpun nağılı”, “Sehrli xalatın sirri”, “Gizli xəzinə”) ənənəvi auditoriyanı hədəfləyərək yerli bazarda davamlılıq yaratmağa çalışır. Sosial və psixoloji mövzulara toxunan filmlər cəmiyyətin həssas nöqtələrini – məsuliyyətsiz valideynlik, gənclərin tənha qalması, sosial biganəlik və mənəvi boşluq problemlərini qabardır. Tarixi və müharibə fonlu ekran işləri isə keçmişlə bu gün arasında körpü quraraq milli narrativi gücləndirməyi qarşısına məqsəd qoyur.

Media şirkətlərinin rolu 2025-ci ildə xüsusilə güclənib. ARB, ATV, Xəzər TV, AzTV və 106 FM kimi platformalar təkcə yayımçı deyil, eyni zamanda sifarişçi, tərəfdaş və maliyyə iştirakçısı kimi prosesə daxil olub. Bu tendensiya filmlərin daha geniş auditoriyaya çıxışını təmin etsə də, eyni zamanda məzmunun televiziya formatına uyğunlaşması riskini də artırır. Buna baxmayaraq, media dəstəyi hələlik yerli filmlərin yaşaması və dövriyyəyə girməsi üçün əsas mexanizmlərdən biri olaraq qalır.

İstehsal şirkətləri və prodüserlər arasında müəyyən mərkəzləşmə müşahidə olunur. “3i Cinema” 2025-ci ildə bir neçə layihə ilə bazarda ən aktiv istehsalçılardan biri kimi çıxış edir və komediya ilə triller janrlarında paralel fəaliyyət göstərir. Baku Media Center tarixi mövzulu iri büdcəli layihələrdə əsas oyunçulardan biridir. NB prodakşın, Qatfar Film, Alioğlu Media Group və HR Film Production kimi şirkətlər isə daha çox öz resursları və məhdud sponsor dəstəyi ilə işləyən istehsal modellərinə üstünlük verib. Xüsusilə “Hal”, “Mənim kinom”, “Boş yer” kimi filmlər ya tamamilə, ya da əsasən istehsalçı qurumun öz gücü hesabına ərsəyə gəlib ki, bu da müstəqil istehsalın hələ də yaşadığını göstərir.

Prodüserlər arasında da aktivlik fərqlənir. İslam Ağa bir neçə layihədə eyni vaxtda iştirak edərək kommersiya yönümlü istehsal modelinin əsas fiqurlarından biri kimi çıxış edir. Arzu Əliyeva isə dövlət və iri korporativ dəstəkli tarixi layihələrdə sabit prodüser modeli formalaşdırır. Bu durum bazarda həm kommersiya, həm də institusional prodüserlik anlayışının paralel inkişaf etdiyini göstərir.

Ümumilikdə, 2025-ci ildə Azərbaycan kino istehsalında filmlərin sayında azalma müşahidə edilsə də, janr müxtəlifliyi, mövzu zənginliyi və maliyyələşmə mexanizmlərinin çevikliyi qorunub saxlanılmışdır. Belə ki, həvəskar olaraq çəkilən filmlərə və uşaq filmlərinə meyil hiss olunur. Dövlət və özəl sektorun paralel fəaliyyəti, sponsorluq və media tərəfdaşlıqlarının artması yerli kino sənayesinin struktur baxımından transformasiya mərhələsində olduğunu göstərir. Bu proses həm bazar yönümlü layihələrin çoxalmasına, həm də milli və sosial mövzuların istehsalda yerini itirməməsinə imkan yaradır.

Aynur Kazımova

2025-Cİ İL ƏRZİNDƏ FİLM SPONSOR ŞİRKƏTLƏRİNİN SİYAHISI